Trước hết, đọc sách không đơn thuần là hành vi tiếp nhận thông tin, mà là một quá trình nhận thức có tính hệ thống, đòi hỏi sự tập trung, tư duy phản biện và khả năng liên kết tri thức. Chính quá trình “đọc sâu” (deep reading) này giúp con người hình thành năng lực tư duy độc lập - một trong những năng lực cốt lõi của công dân trong xã hội tri thức.
Từ góc độ cá nhân, đọc sách trực tiếp tác động đến ba năng lực nền tảng: năng lực nhận thức, năng lực cảm xúc và năng lực hành động.
Đọc sách khoa học giúp nâng cao hiểu biết và khả năng phân tích; đọc văn học giúp nuôi dưỡng cảm xúc, hình thành sự đồng cảm và trí tưởng tượng; đọc sách kỹ năng, sách lịch sử giúp định hướng hành vi và bồi dưỡng bản lĩnh cá nhân. Một xã hội mà mỗi cá nhân đều duy trì thói quen đọc sách thường xuyên sẽ là một xã hội có nền tảng tri thức vững chắc, có khả năng thích ứng cao trước những biến động nhanh chóng của thời đại. Ở tầm vĩ mô, văn hóa đọc gắn trực tiếp với chất lượng nguồn nhân lực - yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Thực tiễn cho thấy, những quốc gia có tỷ lệ người đọc sách cao thường là những quốc gia có nền kinh tế tri thức phát triển.
Tuy nhiên, văn hóa đọc đang đứng trước nhiều thách thức. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã làm thay đổi căn bản thói quen tiếp nhận thông tin của con người. Văn hóa “đọc nhanh,” “xem lướt,” “tiêu thụ thông tin ngắn” đang dần lấn át văn hóa đọc truyền thống. Điều này không chỉ làm suy giảm thời gian dành cho việc đọc sách, mà còn ảnh hưởng đến khả năng tập trung và chiều sâu tư duy. Sự thay đổi này không hoàn toàn tiêu cực, nhưng nếu không được định hướng đúng, sẽ tạo ra một thế hệ quen với tri thức “bề mặt,” thiếu khả năng đào sâu, phân tích và hệ thống hóa vấn đề. Đây là thách thức lớn đối với mục tiêu xây dựng xã hội học tập và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Việc hình thành thói quen đọc sách trong xã hội chính là điều kiện để biến tri thức thành nguồn lực phát triển bền vững. Phát triển văn hóa đọc, vì thế, không thể chỉ dừng ở các phong trào mang tính thời điểm, mà cần được đặt trong một chiến lược lâu dài, với sự tham gia đồng bộ của gia đình, nhà trường và toàn xã hội. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, việc phát triển các nền tảng đọc trực tuyến, số hóa tài liệu và ứng dụng công nghệ vào hoạt động xuất bản sẽ là hướng đi quan trọng để mở rộng khả năng tiếp cận tri thức cho người dân.
Trong kỷ nguyên số, khi tri thức trở thành nguồn lực quan trọng nhất, việc xây dựng và phát triển văn hóa đọc chính là đầu tư cho tương lai. Phát triển văn hóa đọc, vì thế, không chỉ là trách nhiệm của riêng ai, mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội - vì một Việt Nam học tập, sáng tạo và không ngừng vươn lên trong thời đại mới./.
Ban biên tập cổng thông tin điện tử xã Kiên Đài
